Analizujemy hasło polskiej prezydencji przez pryzmat Programu Ramowego Horyzont Europa. Doświadczenia, sukcesy i wyzwania polskich beneficjentów Programów Ramowych UE w obszarze „bezpieczeństwo”.
Bezpieczeństwo jest jednym z wielu kluczowych wyzwań Unii Europejskiej, globalnego lidera, którego celem jest ochrona swoich obywateli przed rosnącymi zagrożeniami dzisiejszego świata. W Strategii Unii Bezpieczeństwa na lata 2020-2025 Komisja Europejska (KE) określiła główne działania, narzędzia i środki mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa europejskiego, zarówno w świecie realnym, jak i cyfrowym oraz we wszystkich aspektach życia społecznego. Strategia realizowana jest m.in. poprzez programy: Horyzont Europa, Cyfrowa Europa, Europejski Fundusz Obronny czy Fundusz Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Synergia pomiędzy centralnie zarządzanymi programami KE a programami krajowymi pozwala na efektywne wykorzystanie środków i zapewnienie rozwiązań technologicznych, służących poprawie bezpieczeństwa w UE.
Cyberbezpieczeństwo, migracje, klęski żywiołowe
Realizacja projektów europejskich w ramach ogłaszanych przez Komisję Europejską zagadnień konkursowych stanowi wsparcie dla realizacji priorytetów polskiej prezydencji w Radzie UE w obszarze szeroko pojętego bezpieczeństwa – szczególnie mając na uwadze fakt, że mottem prezydencji jest hasło „Bezpieczeństwo, Europo!”. Wyzwania takie, jak ataki w cyberprzestrzeni wymagają skoordynowanych reakcji i nowych rozwiązań technologicznych. Migracja spowodowana brakiem bezpieczeństwa i niestabilnością gospodarczą na świecie i w sąsiedztwie UE, a także wzrostem przepływu osób i towarów wymaga innowacyjnych koncepcji, które umożliwią skuteczniejsze i lepiej zintegrowane zarządzanie granicami. Klęski żywiołowe lub katastrofy spowodowane przez człowieka mogą zagrozić ważnym funkcjom społecznym, takim jak zdrowie, zaopatrzenie w żywność czy energię.
Dlatego tak ważne jest podejmowanie wspólnych badań i poszukiwanie nowych rozwiązań związanych z bezpieczeństwem, co z kolei pozwoli na zmniejszenie ryzyka związanego z bieżącymi zagrożeniami. W dziedzinie badań nad bezpieczeństwem szczególnie ważne jest, aby projekty uwzględniały czynnik ludzki i kontekst społeczny oraz zapewniały poszanowanie praw podstawowych, w tym prywatności i ochrony danych osobowych. Obywatele powinni mieć możliwość zaangażowania między innymi w ocenę społecznego wpływu technologii bezpieczeństwa, aby poprawić jakość wyników i budować zaufanie publiczne.
Horyzont Europa wsparciem dla bezpieczeństwa
Program Ramowy Horyzont Europa, jako największy program badawczo-innowacyjny na świecie, z rekordowym budżetem na lata 2021-2027 w wysokości 93,5 mld euro, stwarza unikalną platformę współpracy naukowej, technologicznej i operacyjnej także w zakresie bezpieczeństwa cywilnego. Obszarem tym zajmuje się przede wszystkim klaster 3 – Bezpieczeństwo cywilne na rzecz społeczeństwa (obejmujący m.in. bezpieczeństwo wewnętrzne i cyberbezpieczeństwo, bezpieczeństwo granic), w ramach którego polskie instytucje uzyskały dotąd 9,1 mln euro dofinansowania netto na realizację 34 projektów. Wiodącymi beneficjentami, zarówno pod względem przyznanego dofinansowania, jak i liczby projektów, w tym w roli koordynatora, są: Stowarzyszenie Polska Platforma Bezpieczeństwa Wewnętrznego (8 projektów na łączną kwotę dofinansowania netto 1,6 mln euro) oraz ITTI Sp. z o.o., (4 projekty, 1,3 mln euro).
Krzysztof Samp, wiceprezes firmy ITTI sp. z o.o., zapytany o to, czy z punktu widzenia jego firmy można zauważyć synergię między projektami B+R z obszaru bezpieczeństwa cywilnego w Horyzoncie Europa a innymi obszarami w programach Komisji Europejskiej (np. w obszarze obronności) powiedział, że projekty B+R pozwalają rozwijać i testować rozwiązania technologiczne w różnych dziedzinach. W przypadku firmy ITTI, która opracowuje dedykowane rozwiązania i systemy informatyczne, są to m.in. takie obszary, jak: ochrona przed zagrożeniami chemicznymi, radiologicznymi, cyberbezpieczeństwo, systemy wspomagania decyzji, czy rozwiązania do wykrywania przemycanych materiałów i osób.
Z kolei ekspertka Krajowego Punktu Kontaktowego ds. Horyzontu Europa w NCBR, koordynatorka klastra 3 – Bezpieczeństwo cywilne na rzecz społeczeństwa, Renata Rycerz, podkreśla, że większość z tych rozwiązań z powodzeniem może znaleźć zastosowanie także w innych sektorach gospodarki. Projekty B+R w obszarze bezpieczeństwa cywilnego pozwalają rozwijać i testować rozwiązania technologiczne w różnych dziedzinach.
Firma ITTI rozwija i odpowiednio dostosowuje technologie związane z detekcją i identyfikacją zagrożeń chemicznych lub rozwiązania z obszaru cyberbezpieczeństwa do potrzeb użytkowników w projektach realizowanych w programie EDF (Europejski Fundusz Obronny), a naziemne platformy bezzałogowe, na których testuje integrację różnych sensorów z obszaru bezpieczeństwa cywilnego proponuje do zastosowania w sektorze budownictwa (np. na potrzeby monitoringu postępów pracy).
– Systemy wspomagania decyzji, które rozwijaliśmy w projektach dotyczących ochrony klimatu w ramach Horyzontu Europa, czy zwiększania efektywności energetycznej budynków w ramach Horyzontu 2020, mogą znaleźć zastosowanie w procesach decyzyjnych związanych z zarządzaniem kryzysowym. Technologie informatyczne, w tym coraz powszechniej stosowane mechanizmy sztucznej inteligencji (AI), dają szerokie możliwości do usprawnienia działania użytkowników zarówno z sektora cywilnego, jak i wojskowego, a doświadczenia z wojny w Ukrainie pokazują, że wiele rozwiązań i technologii znajduje tzw. podwójne zastosowanie (dual use) – uważa wiceprezes ITTI.
Synergie pomiędzy programami UE
Krzysztof Samp dodał, że doświadczenia pozyskane w trakcie koordynacji projektów realizowanych z grantów Programów Ramowych Unii Europejskiej (np. projekt w Horyzoncie Europa CHIMERA dot. ochrony przed zagrożeniami chemicznymi, radiologicznymi i biologicznymi, koordynowany przez ITTI) są bardzo przydatne przy staraniu się o koordynacje w innych programach (np. dofinansowany z EDF projekt pn. RAPTOR, którego celem jest opracowanie systemu do zdalnego monitorowania stanu broni na potrzeby utrzymania predykcyjnego (predictive maintenance).
– Projekt ten jest również koordynowany przez ITTI, a jego start jest planowany wiosną br. Mamy także doświadczenia w pracach dla innych europejskich organizacji, takich jak np. ESA (Europejska Agencja Kosmiczna), EDA (Europejska Agencja Obrony) czy ESO (Europejskie Obserwatorium Południowe) – powiedział Krzysztof Samp.
Projekty B+R w obszarze bezpieczeństwa cywilnego w programie Horyzont Europa
Polskie służby mundurowe oraz inne instytucje publiczne odpowiedzialne za bezpieczeństwo wewnętrzne coraz częściej aktywnie uczestniczą w projektach finansowanych w ramach programów europejskich, takich jak Horyzont Europa (głównie klaster 3), Internal Security Fund Police (ISFP), Border Management and Visa Policy Instrument (BMVI) oraz JUST.
Rashel Talukder, dyrektor zarządzający z Polskiej Platformy Bezpieczeństwa Wewnętrznego, uważa, że udział w tych inicjatywach pozwala w szczególności na rozwój kompetencji kadr, dostęp do najnowszych technologii i innowacyjnych rozwiązań oraz budowanie sieci międzynarodowych kontaktów – co ma kluczowe znaczenie dla skutecznego przeciwdziałania współczesnym zagrożeniom. Jeśli chodzi o obszary zaangażowania polskich służb mundurowych, Rashel Talukder podkreślił, że są one bardzo szerokie. W przypadku Policji i ABW jest to np. profilaktyka kryminalna przez przeciwdziałanie i wykrywanie radykalizacji, zwalczanie przestępczości zorganizowanej, wykrywanie i zwalczanie zagrożeń związanych z wykorzystaniem bezzałogowych pojazdów, zwalczanie cyberprzestępczości, ochrona infrastruktury krytycznej, aż po zagrożenia hybrydowe. Z kolei w przypadku Straży Granicznej są to działania skierowane głównie na ochronę granic i przeciwdziałanie ich nielegalnego przekraczania, natomiast Straż Pożarna jest skupiona bardziej na ratownictwie, także w sytuacji klęsk żywiołowych.
Według dyrektora Polskiej Platformy Bezpieczeństwa Wewnętrznego udział w projektach europejskich to przede wszystkim dostęp do wiedzy, kompetencji, kontaktów oraz technologii wspierających służby i inne instytucje publiczne. Projekty te pozwalają na zdobywanie doświadczeń oraz wymianę dobrych praktyk pomiędzy służbami z całej Europy i poza nią.
W ostatnich latach znacząco wzrosło zaangażowanie polskich służb mundurowych w projekty Horyzontu Europa, w szczególności Policji (Komendy Głównej, komend wojewódzkich oraz Komendy Stołecznej, ale także Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości, Laboratorium Kryminalistycznego Policji oraz Akademii Policji), ABW czy Straży Pożarnej.
– Trzymamy kciuki za kolejne udane projekty również takich podmiotów, jak Straż Graniczna oraz Służba Celna – mówi Renata Rycerz dodając, że udział użytkowników, jakimi są m.in. służby mundurowe, jest obligatoryjny w projektach realizowanych w klastrze 3 Horyzontu Europa.
Na uwagę zasługuje aktywny udział Komend Policji w Polsce (Komenda Główna Policji oraz komend wojewódzkich, np. z Kielc, Radomia czy Gdańska), które realizują łącznie 9 projektów, o wartości dofinansowania netto blisko 773 tys. euro.
Jak pozyskiwać kolejne granty? Wyzwania polskiego sektora bezpieczeństwa
Renata Rycerz z Krajowego Punktu Kontaktowego uważa, że pomimo licznych sukcesów osiągniętych w ostatnich latach, przed polskimi instytucjami i służbami mundurowymi stoją nadal istotne wyzwania wymagające dalszego rozwoju i zaangażowania. Rashel Talukder z Polskiej Platformy Bezpieczeństwa Wewnętrznego widzi potrzebę utworzenia nowych lub wzmocnienia istniejących zespołów będących w strukturach służb i instytucji publicznych, zajmujących się badaniami i innowacjami oraz ich wdrażaniem do codziennej praktyki. – Ogromnym wyzwaniem pozostaje również kwestia efektywnego wykorzystania środków finansowych, otrzymywanych w ramach projektów finansowanych przez Komisję Europejską w kategorii wynagrodzenia, które mogłyby bardziej zmotywować funkcjonariuszy i pracowników cywilnych do większego zaangażowania w realizację projektów – powiedział. W jego ocenie polskie instytucje powinny zwiększyć swoją obecność w takich inicjatywach, jak Community for European Research and Innovation for Security (CERIS), której celem jest ułatwienie interakcji w ramach społeczności zajmującej się badaniami nad bezpieczeństwem i użytkownikami wyników badań czy Security Mission Information & Innovation Group (SMI2G), która jest unikalną platformą networkingową, mająca za zadanie stymulację innowacyjnych pomysłów oraz tworzenie potencjalnych konsorcjów. Ważny jest również udział w dniach informacyjnych Komisji Europejskiej oraz Krajowego Punktu Kontaktowego w NCBR, poświęconych ogłaszanym konkursom w ramach poszczególnych obszarów tematycznych programu HE.
Aktywny udział w tego rodzaju wydarzeniach sprzyja wymianie doświadczeń, budowie sieci kontaktów i identyfikacji nowych możliwości współpracy.
Polskie służby mundurowe i instytucje publiczne odgrywają coraz bardziej znaczącą rolę w projektach europejskich, co nie tylko zwiększa ich kompetencje, ale także umacnia pozycję Polski na arenie międzynarodowej. – Na przestrzeni ostatnich lat obserwuję coraz bardziej aktywny udział kluczowych europejskich podmiotów w międzynarodowych wydarzeniach i sieciach współpracy – wskazuje ekspertka KPK.
Krzysztof Samp, jako przedstawiciel strony przemysłowo-biznesowej podkreślił, że warto brać pod uwagę kwestię przyszłego wykorzystania i komercjalizacji technologii i rozwiązań opracowywanych w ramach projektów w klastrze 3. Ważne jest, żeby na poziomie krajowym walidować proponowane rozwiązania pod kątem ich przydatności dla poszczególnych służb i agencji. Projekty badawczo-rozwojowe są bardzo dobrą platformą do takich działań.
Wspólne, wieloaspektowe wysiłki na rzecz bezpieczeństwa, prowadzone aktualnie przez polską prezydencję pod hasłem „Bezpieczeństwo, Europo!/Security, Europe!”, są kluczem do budowy zintegrowanej, silnej i bezpiecznej Europy. Granty z Horyzontu Europa – i innych programów europejskich – są ważnym elementem wsparcia w tych dążeniach.
Po więcej informacji zapraszamy do kontaktu z ekspertami KPK NCBR
* Projekt EU-RADION zainicjowano w celu wzmocnienia europejskich zdolności wykrywania i identyfikacji zagrożeń radiologicznych i nuklearnych. Konsorcjum opracowało zintegrowany system sensorów (w tym liczniki Geigera, detektory CZT, )i zaawansowane algorytmy przetwarzania danych, umożliwiające szybkie rozpoznanie niebezpiecznych materiałów. Opracowane rozwiązania przetestowano w warunkach laboratoryjnych i terenowych, potwierdzając ich przydatność operacyjną. Kluczowym efektem stała się poprawa świadomości sytuacyjnej dzięki narzędziom dowodzenia taktycznego, zapewniającym bieżącą wizualizację zagrożeń i koordynację działań pierwszych respondentów. Wdrożenie technologii EU-RADION pozwala na skuteczniejsze reagowanie na incydenty CBRNe, zwiększając bezpieczeństwo publiczne i stymulując innowacyjność rynku w obszarze ochrony radiologicznej.
** Projekt C-SHIELD koncentruje się na opracowaniu mobilnego systemu do detekcji zagrożeń chemicznych, łączącego dwie technologie (Ion Mobility Spectroscopy i Flame Photometric Detection) w zintegrowanym punkcie pomiarowym. Dzięki dedykowanym translatorom każda czujka przesyła dane w zunifikowanym formacie, które następnie są przetwarzane w warstwie węzła czujnika (Sensor Node). Takie podejście znacząco redukuje fałszywe alarmy i ułatwia identyfikację różnorodnych środków chemicznych. Prace obejmujące testy laboratoryjne i terenowe potwierdziły skuteczność fuzji danych w poprawie dokładności oraz selektywności wykrywania. Ostatecznie C-SHIELD zwiększa świadomość sytuacyjną operatorów, oferując czytelny interfejs i protokół komunikacyjny MQTT, co przekłada się na szybsze i trafniejsze decyzje w operacjach CBRNe.
