Krajowy Punkt Kontaktowy w NCBR śledzi europejską debatę nt. projektowania kolejnej perspektywy finansowej UE (po roku 2027). Nowe koncepcje wpłyną na ekosystemy innowacji w całej Unii Europejskiej.

W ostatnich miesiącach w Unii Europejskiej można zaobserwować intensyfikację prac analitycznych dotyczących przygotowania właściwej odpowiedzi na zmieniającą się rzeczywistość geopolityczną i społeczną. Wydarzenia i zjawiska takie, jak pandemia COVID-19, atak Rosji na Ukrainę, powiązany z tym kryzys humanitarny, energetyczny i żywnościowy, gwałtowny rozwój sztucznej inteligencji (AI), a ostatnio – destabilizacja światowego systemu handlowego spowodowana decyzją władz USA o wprowadzeniu wysokich ceł odwetowych, wywołują obawy o przyszłość nie tylko wśród Europejczyków, ale przede wszystkim – u przywódców państw członkowskich Unii i w samej Komisji Europejskiej. Widocznym znakiem tej atmosfery jest hasło przewodnie, jakie przyjęła trwająca w tym półroczu polska prezydencja w Radzie UE – „Bezpieczeństwo, Europo!”. Polska prezydencja przyjęła za swój cel wspieranie działań wzmacniających europejskie bezpieczeństwo w jego wielu wymiarach: zewnętrznym, wewnętrznym, informacyjnym, ekonomicznym, energetycznym, żywnościowym i zdrowotnym.

Priorytety te wpisują się w przesłanie głównych opracowań, jakie powstały w ostatnim półroczu na szczeblu unijnym. Wspólnym mianownikiem tych dokumentów jest dążenie do zapewnienia trwałego rozwoju, bezpieczeństwa i konkurencyjności Unii Europejskiej. Podkreśla się w nich, że jedynie poprzez skoordynowane działania w zakresie innowacji, finansowania oraz bezpieczeństwa, UE może sprostać globalnym wyzwaniom i zapewnić swoim obywatelom lepszą przyszłość.

Raport Mario Draghiego – strategia konkurencyjności dla Europy

Tzw. Raport Draghiego „The Future of European Competitiveness: A Competitiveness Strategy for Europe” został opublikowany we wrześniu 2024 r. i odbił się szerokim echem, inicjując ogólnoeuropejską debatę. Zawiera on kilka kluczowych rekomendacji:

• Zielona transformacja: Promowanie zrównoważonego rozwoju poprzez inwestycje w technologie niskoemisyjne i odnawialne źródła energii.
• Innowacje i badania: Wspieranie badań i rozwoju oraz innowacji, aby zwiększyć konkurencyjność europejskich firm na globalnym rynku.
• Cyfryzacja: Przyspieszenie cyfryzacji gospodarki, w tym rozwój infrastruktury cyfrowej i umiejętności cyfrowych.
• Kapitał ludzki: Inwestowanie w edukację i szkolenia, aby dostosować umiejętności pracowników do wymagań nowoczesnej gospodarki.
• Integracja rynku wewnętrznego: Usuwanie barier dla swobodnego przepływu towarów, usług, kapitału i osób w Unii Europejskiej.
• Polityka przemysłowa: Wspieranie kluczowych sektorów przemysłowych poprzez odpowiednie polityki i regulacje.

Raport Draghiego podkreśla, że UE powinna skoncentrować się na zmniejszaniu luki innowacyjnej (innovation gap) z USA i Chinami, szczególnie w obszarze zaawansowanych technologii, gdzie zaangażowanie AI powinno znacznie wzrosnąć. Zwiększaniu poziomu innowacyjności w Europie przeszkadzają istniejące bariery w komercjalizacji badań naukowych, co skutkuje tym, że aż 1/3 „jednorożców” (czyli startupów o wartości rynkowej ponad 1 mld USD zamierzających zwiększyć swoją skalę działalności) przenosi się poza UE, głównie do USA.

Na co wskazuje Kompas Konkurencyjności?

Kolejnym znaczącym dokumentem jest ogłoszony przez Komisję Europejską w styczniu 2025 r. komunikat pt. „Kompas konkurencyjności dla UE”. Stanowi on operacjonalizację rekomendacji zawartych w raporcie Draghiego – swoistą „mapę drogową” osiągnięcia nakreślonych w nim celów:

1. Innowacje:
   • Zamknięcie luki innowacyjnej: UE musi stworzyć środowisko sprzyjające młodym, innowacyjnym startupom oraz wspierać liderów przemysłu w sektorach o wysokim wzroście.
   • Gigafabryki sztucznej inteligencji („AI Gigafabrics”) i zastosowanie AI („Apply AI”): Inicjatywy mające na celu rozwój i przemysłowe zastosowanie sztucznej inteligencji w kluczowych sektorach (zaawansowanych materiałów, technologii kwantowych, biotechnologii, robotyki i technologii kosmicznych).
   • Unijna strategia na rzecz przedsiębiorstw typu start-up i przedsiębiorstw scale-up: Będzie dotyczyć przeszkód, które uniemożliwiają powstanie i rozwój nowych przedsiębiorstw.
   • 28. system prawny („28th legal regime”): Opcjonalny system, który uprości obowiązujące przepisy, w tym odpowiednie aspekty prawa spółek, niewypłacalności, prawa pracy i prawa podatkowego, a także zmniejszy koszty upadłości. Dzięki temu innowacyjne przedsiębiorstwa będą mogły korzystać z jednego zbioru przepisów niezależnie od tego, gdzie inwestują i działają na jednolitym rynku.
2. Dekarbonizacja i konkurencyjność:
   • Plan działania na rzecz przystępnych cen energii: Obniżenie i stabilizacja cen energii poprzez promowanie czystych technologii i nowych modeli biznesowych o obiegu zamkniętym.
   • Pakt dla czystego przemysłu: Podejście do dekarbonizacji oparte na konkurencyjności, mające na celu uczynienie z UE atrakcyjnej lokalizacji dla produkcji, w tym dla energochłonnych gałęzi przemysłu.
3. Bezpieczeństwo:
   • Wzmocnienie bezpieczeństwa energetycznego: Zwiększenie niezależności energetycznej UE poprzez rozwój odnawialnych źródeł energii i poprawę efektywności energetycznej.
   • Bezpieczeństwo cyfrowe: Ochrona infrastruktury krytycznej i danych przed cyberatakami oraz wzmocnienie zdolności obronnych w cyberprzestrzeni.

Podjęcie opisanych wyżej środków opisane jest jako naglące („pilna zmiana biegu”) i wymagające wysiłków na poziomie UE, ale też krajowym. W „Kompasie konkurencyjności dla UE” wspomniano również o tym, że aby poprawić ogólne środowisko sprzyjające innowacjom, Komisja Europejska przedstawi w 2026 r. Akt o Europejskiej Przestrzeni Badawczej (ERA). Będzie on służył wzmocnieniu inwestycji w badania i rozwój oraz osiągnięciu celu 3% PKB wydatkowanych na B+R, skoncentrowaniu wsparcia dla badań na priorytetach strategicznych, wzmocnieniu zgodności między priorytetami finansowania UE i państw członkowskich oraz wspieraniu przepływu wiedzy i talentów w całej Europie. W ślad za raportem Draghiego podkreślono, że działalność Europejskiej Rady ds. Innowacji (EIC), wspierająca finansowo rozwój firm wysokiego ryzyka, powinna być kontynuowana, lecz z podejmowaniem większego ryzyka, inspirowanym elementami modelu DARPA.

Fundusz Konkurencyjności dla UE

W ramach następnych Wieloletnich Ram Finansowych UE (WRF po 2027 r.) miałby powstać Fundusz Konkurencyjności (Competitiveness Fund), integrujący wiele tematycznych, obecnie oddzielnych instrumentów finansowych (takich jak np. Horyzont Europa, program LIFE, Cyfrowa Europa). Kompleksowa architektura Funduszu miałaby pozwolić na towarzyszenie europejskim projektom na całej drodze inwestycyjnej, od badań, przez rozwój, wdrożenie przemysłowe, aż po produkcję. W ramach Funduszu mogłyby być wykorzystywane wszystkie obecnie stosowane narzędzia finansowe: bezzwrotne granty, pożyczki, kapitał własny i zamówienia publiczne.

O Funduszu Konkurencyjności wspomniano ponownie w komunikacie Komisji Europejskiej opublikowanym w lutym 2025 r. pt. „Droga ku następnym wieloletnim ramom finansowym”. Podkreślono przy tym, że skala wydatków publicznych na badania naukowe i innowacje w Europie jest zbyt mała – tylko jedna dziesiąta z nich dokonywana jest na szczeblu europejskim, są one rozłożone na wiele dziedzin i w niewystarczającym stopniu skoncentrowane na przełomowych innowacjach. W 2023 r. wydatki na badania i rozwój w UE wyniosły 381 mld euro, czyli 2,22 % unijnego PKB, co oznacza, że nie osiągnięto celu wynoszącego 3%. W 2021 r. przedsiębiorstwa z UE wydały na badania i rozwój łącznie o około 270 mld euro mniej niż ich amerykańscy konkurenci. Wskazano, że struktura przemysłowa Europy jest statyczna: w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat w UE nie utworzono żadnego przedsiębiorstwa o kapitalizacji rynkowej przekraczającej 100 mld euro, natomiast w tym samym okresie powstało aż sześć amerykańskich przedsiębiorstw o wycenie powyżej 1 bln euro. W tym kontekście podkreślono, że „utrzymanie status quo nie wchodzi w grę (…) – trzeba będzie zaradzić dotychczasowej złożoności, słabości i sztywności [przyszłych WRF – przyp. KPK] oraz zmaksymalizować wpływ każdego wydawanego euro, koncentrując się na priorytetach i celach Unii, w przypadku których jej działania są najbardziej potrzebne”.

Deklaracja Warszawska – ministrowie nauki za osobnym Programem Ramowym

Zarysowane w ten sposób zamierzenia Komisji Europejskiej wywołały natychmiast  liczne reakcje środowiska naukowego i państw członkowskich. Z wielu stolic europejskich i ośrodków naukowych popłynęły krytyczne opinie dotyczące planów włączenia przyszłego Programu Ramowego UE – następcy Horyzontu Europa, do jednego wspólnego Europejskiego Funduszu Konkurencyjności.

Podobne stanowisko wyrazili wszyscy ministrowie ds. nauki UE, zgromadzeni podczas nieformalnego posiedzenia Rady UE ds. Konkurencyjności (portfolio badawcze podlega kompetencyjnie pod tę formację Rady) 11 marca 2025 r. w Warszawie, zorganizowanego przez polską prezydencję. W Deklaracji Warszawskiej na temat strategicznej roli przyszłego Programu Ramowego w obszarze badań naukowych i innowacji, przyjętej jednomyślnie, ministrowie wezwali Komisję Europejską do „opracowania wstępnej propozycji przyszłego Programu Ramowego w oparciu o dziedzictwo samodzielnych Programów Ramowych, w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi”.

W najbliższych tygodniach i nadchodzących miesiącach należy się spodziewać intensyfikacji debaty publicznej na temat formuły, budżetu i zakresu tematycznego kolejnego, czyli 10. Programu Ramowego. W tej dyskusji z pewnością nie zabraknie odniesień do opisanych powyżej dokumentów unijnych, a także do wyników przeglądu śródokresowego programu Horyzont Europa, których publikacja jest przewidziana na drugą połowę kwietnia br. Z kolei ogłoszenie projektów kolejnych WRF i przyszłego Programu Ramowego UE na rzecz badań naukowych i innowacji jest obecnie planowane na lipiec br.

Zachęcamy Państwa do odwiedzania naszej strony internetowej i obserwowania naszych mediów społecznościowych – będziemy Państwa na bieżąco informować o kolejnych etapach debaty o przyszłości europejskiej polityki innowacyjnej.