Równość płci to dziś znacznie więcej niż modne hasło. W programie Horyzont Europa stała się jednym z kluczowych elementów oceny projektów, choć jej rola wciąż bywa mylnie rozumiana. Wbrew popularnym opiniom, równy udział kobiet i mężczyzn w zespołach badawczych nie jest osobnym kryterium decydującym o przyznaniu finansowania. Może jednak okazać się czynnikiem rozstrzygającym, gdy projekty uzyskują identyczny wynik oceny merytorycznej.
W latach 2021–2023 kryterium równowagi płci przesądziło o wyborze zwycięskiego projektu w 3% przypadków ex aequo. Choć liczba ta wydaje się niewielka, ma ogromne znaczenie: od czasu wprowadzenia tego wymogu udział kobiet jako liderek w projektach wzrósł z 23% w programie Horyzont 2020 do 31% w Horyzoncie Europa.
Ekspertki i eksperci podkreślają, że ta zasada skłania konsorcja do bardziej świadomego budowania zespołów i przemyślanej obsady kluczowych ról. Jak zauważa Francesca Bucci z League of European Research Universities (LERU), dzięki temu zespoły częściej dbają o różnorodność w kierownictwie i lepiej planują rozwój karier kobiet. Jednocześnie F. Bucci przestrzega przed mechanicznie stosowanymi parytetami, ponieważ istnieje ryzyko wyboru osób „do tabelki”, zamiast ze względu na ich faktyczny wkład i kompetencje. Jej zdaniem, w planowanym kolejnym, 10. Programie Ramowym, Komisja Europejska powinna rozważyć odejście od z góry ustalonych procentowych udziałów płci na rzecz tzw. uzasadnionej refleksji nad różnorodnością zespołów – pokazania, że skład zespołu został świadomie przemyślany pod kątem jakości badań, synergii i wnoszenia różnych perspektyw.
Co ciekawe, skład zespołów potrafi się zmieniać między złożeniem wniosku a podpisaniem umowy grantowej (co może trwać nawet osiem miesięcy). Wbrew obawom, analiza Komisji Europejskiej pokazuje, że liczba kobiet w realizowanych projektach często bywa nawet wyższa niż pierwotnie deklarowana.
Warto pamiętać, że kryterium równowagi płci jest jednym z pięciu tzw. kryteriów ex aequo, stosowanych, gdy projekty otrzymują tę samą liczbę punktów. Oprócz niego bierze się pod uwagę m.in. zakres merytoryczny projektu, ocenę doskonałości naukowej, wpływ oraz różnorodność geograficzną podmiotów uczestniczących w konsorcjum.
W najnowszym Programie Pracy Horyzont Europa na rok 2025 wprowadzono niewielką zmianę dotyczącą kryterium rankingowego stosowanego w przypadku wniosków ocenionych ex aequo. Dotychczas, zgodnie z General Annexes do Programu Pracy 2023–2025, w razie potrzeby uwzględniano równowagę płci wśród wszystkich badaczek i badaczy wskazanych w tabeli wniosku. Od 2025 roku to kryterium zostało doprecyzowane – brana pod uwagę będzie równowaga płci wśród badaczek i badaczy pełniących role wiodące w projektach. Ta zmiana wzmacnia znacząco znaczenie roli liderek i liderów w projektach, podkreślając potrzebę realnego włączania kobiet w pozycje decyzyjne, a nie jedynie formalnej reprezentacji w zespołach.
Zmiana ta koresponduje z obowiązkiem posiadania Planów Równości Płci (GEP) oraz integracją gender dimension w treści badań – łącznie tworząc zestaw elementów, które są dziś niezbędne, by w ogóle móc ubiegać się o finansowanie w Horyzoncie Europa.
Dlaczego to takie ważne? Bo różnorodność w nauce to nie tylko kwestia sprawiedliwości społecznej. To także szansa na bardziej innowacyjne, odważne i kompleksowe projekty, które odpowiadają na złożone wyzwania współczesnego świata.
