Europejska Rada ds. Badań Naukowych (ERC) opublikowała dokument „Widening excellence. Bridging the ERC gap for a truly pan-European Research Area”, poświęcony przyczynom niższej skuteczności krajów widening w konkursach ERC oraz możliwym sposobom ograniczania tej luki. „Biała księga” podkreśla jednocześnie, że podstawowa zasada ERC pozostaje niezmienna: projekty powinny być wybierane wyłącznie na podstawie doskonałości naukowej.
Z analizy ERC wynika, że kraje widening stanowią około 1/4 ludności UE, ale zdobywają zaledwie około 1/20 grantów ERC. W latach 2007–2023 ich skuteczność w konkursach rosła, ale nadal pozostaje wyraźnie niższa niż średnia europejska: w FP7 wynosiła 3%, w Horyzoncie 2020 6%, a w Horyzoncie Europa 8%, podczas gdy średnia dla wszystkich krajów wynosiła odpowiednio: 10%, 12% i 14%.
Dokument pokazuje też skalę bieżącej dysproporcji: w 2024 r. z krajów widening złożono 940 wniosków, podczas gdy z krajów non-widening 7271. W tym samym roku granty realizowane w krajach widening stanowiły tylko 5% całego portfela ERC. Co więcej, w Horyzoncie 2020 aż 56% wniosków z krajów widening otrzymało najniższą ocenę już na pierwszym etapie, wobec 30% w przypadku pozostałych krajów.
„Biała księga” wskazuje kilka głównych powodów tej sytuacji: słabsze otoczenie instytucjonalne, ograniczone finansowanie badań i infrastruktury, niewystarczające wsparcie grantowe po stronie uczelni i instytutów, mniejszy dostęp do międzynarodowych sieci współpracy oraz bariery językowe i psychologiczne. ERC pokazuje również silną zależność między liczbą grantów ERC a poziomem krajowych nakładów na B+R. W dokumencie przypomniano, że wiele krajów Europy Środkowo-Wschodniej nadal inwestuje wyraźnie mniej niż 2% PKB w badania i rozwój, podczas gdy państwa o najwyższej skuteczności w ERC przeznaczają na ten cel około 3% PKB.
Jednocześnie dokument podkreśla, że w regionie widening istnieją wyraźne „pockets of excellence”. Przykładowo badacze z Węgier osiągnęli 22% skuteczności w panelu dotyczącym neuronauki, a z Czech 11% m.in. w panelach Computer Science and Informatics oraz Cell Biology. Szczególnie mocno wybrzmiewa przykład Czech: w konkursie ERC Consolidator Grant 2024 badacze z tego kraju osiągnęli najwyższy wskaźnik sukcesu w Europie, m.in. dzięki rozwiniętemu systemowi mentoringu, warsztatów i mock interviews prowadzonych z dużym wyprzedzeniem przed konkursem.
W części poświęconej dobrym praktykom ERC przypomina, że od 2007 r. ponad 10 krajów wideningowych wprowadziło instrumenty inspirowane ERC, a część stworzyła instytucje finansujące badania podstawowe wzorowane na ERC. W tym kontekście dokument wymienia również Polskę, wskazując na utworzenie Narodowego Centrum Nauki w 2010 r. Ponadto ponad 15 krajów wideningowych uruchomiło krajowe programy wspierające udział w konkursach ERC lub finansowanie wysoko ocenionych, lecz niezakwalifikowanych projektów.
„Biała księga” opisuje także działania samego ERC na rzecz wzmacniania udziału krajów widening. Należą do nich m.in. ERC Visiting Research Fellows Programme, ERC Mentoring Initiative oraz sieć Ambasadorów ERC.
W części rekomendacyjnej ERC wskazuje, że poprawa wyników krajów widening wymaga działań po obu stronach. Po stronie państw członkowskich potrzebne są większe inwestycje w badania podstawowe, reformy zwiększające autonomię i konkurencyjność uczelni, ograniczanie obciążeń administracyjnych oraz bardziej stabilne ścieżki kariery naukowej. Po stronie europejskiej ważne będą dalsze działania informacyjne, mentoringowe i sieciujące, a także lepsze wykorzystanie istniejących instrumentów, np. możliwości transferu do 5% środków z ERDF (European Regional Development Fund) do innych instrumentów UE, w tym Horyzontu Europa. ERC zauważa, że w 2025 r. aż 69 projektów z krajów wideningowych przeszło do drugiego etapu oceny, ale nie otrzymało finansowania, choć mogłyby potencjalnie zostać wsparte z takich środków.
Najważniejszy wniosek z dokumentu jest jasny: zmniejszanie luki ERC nie oznacza obniżania wymagań. Celem jest stworzenie takich warunków, aby więcej znakomitych badaczy z krajów widening mogło konkurować na równych zasadach w najbardziej prestiżowych europejskich konkursach grantowych.
