Przybliżamy polskim wnioskodawcom ten ważny element Horyzontu Europa, bazujący na podstawowych wartościach Unii Europejskiej.
Nowy Europejski Bauhaus (New European Bauhaus – NEB) to interdyscyplinarne przedsięwzięcie zainicjowane przez Komisję Europejską w 2020 r., oparte na trzech wartościach: pięknie, zrównoważonym rozwoju i wspólnocie. Jego celem jest wsparcie realizacji Europejskiego Zielonego Ładu poprzez przyspieszenie transformacji różnych sektorów gospodarki, w tym budownictwa, dla poprawy jakości życia. W programie Horyzont Europa 169 instytucji z 22 krajów uzyskało jak dotąd 47,1 mln euro dofinansowania netto na realizację projektów związanych z obszarem NEB.
Dusza Europejskiego Zielonego Ładu
Nowy Europejski Bauhaus wspiera zrównoważony styl życia, łącząc design, ekologię, dostępność społeczną i cenową oraz inwestycje. Działania NEB mają na celu stworzenie środowiska sprzyjającego innowacji oraz zmianom sposobu myślenia: powrót do natury, odzyskanie poczucia przynależności, nadanie priorytetu miejscom i osobom, transformacja w stronę długoterminowej wizji, opartej na cyklu życia, odejście od myślenia przemysłowego. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen, powiedziała, że jeśli Europejski Zielony Ład miałby duszę, byłby nią właśnie Nowy Europejski Bauhaus, który sprzyja kreatywności w całej Unii Europejskiej.
Jak wyjaśnia dr hab. inż. arch., profesor Politechniki Wrocławskiej, Barbara Widera, chociaż NEB nie ogranicza się do środowiska zbudowanego, to jednym z jego głównych celów jest wspieranie transformacji klimatycznej w odniesieniu do sektora budowlanego, jako odpowiedzialnego za około 40% emisji gazów cieplarnianych. Badaczka podkreśla, że konieczność radykalnego zmniejszenia emisji i skutecznego mitygowania zmian klimatu wymaga przemian w życiu społeczeństwa europejskiego. Architektura, urbanistyka, budownictwo, projektowanie krajobrazu są dyscyplinami, które mają bezpośredni wpływ na nasze życie.
– To, w jakich budynkach mieszkamy i jak z nich korzystamy na co dzień zdeterminuje przyszłość naszą i kolejnych pokoleń. Świadomość konsekwencji naszych działań w kontekście zmian klimatycznych wymusza zmianę postaw społecznych, w tym zmianę sposobu wznoszenia, konserwacji i adaptacji budynków i przestrzeni do zmieniających się uwarunkowań i potrzeb – mówi prof. Barbara Widera.
Aby zmiany miały charakter trwały, muszą dokonywać się we współpracy z użytkownikami i być przez nich akceptowane. Nawet najdoskonalsza technicznie i najlepiej wyposażona technologicznie przestrzeń nie przetrwa, jeśli osoby z niej korzystające nie będą się w niej dobrze czuły. Jak mówi jeden z inicjatorów Nowego Europejskiego Bauhausu, prof. Hans Joachim Schellnhuber – piękne dzieła przetrwają, a te, które są uważane za brzydkie – znikną.
Oczekiwane efekty
Spodziewane rezultaty Nowego Europejskiego Bauhausu obejmują trzy sfery – przekształcanie miejsc w praktyce, transformację otoczenia sprzyjającego innowacjom i upowszechnianie nowych znaczeń poprzez edukację i kulturę. Komisja Europejska zakłada, że wartości NEB będą również wprowadzane do strategii społeczno-gospodarczych i terytorialnych państw członkowskich.
W trakcie etapu współprojektowania Nowego Europejskiego Bauhausu, organizowanych było wiele warsztatów i konsultacji społecznych, swój wkład mieli również wybitni polscy architekci: dr hab. inż. arch. Barbara Widera, która po opublikowaniu wyników badań nad architekturą bioklimatyczną i rozwiązaniami wzorowanymi na naturze, prowadzonych na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej, została zaproszona przez Komisję Europejską do udziału w kształtowaniu Nowego Europejskiego Bauhausu i stała się współautorką opublikowanego raportu “Horizon Europe-New European Bauhaus Nexus Report” czy arch. Hubert Trammer – zasiadający w gremium High Level Roundtable, powołanym w 2021 r. jako ciało doradcze. Do NEB Facility Experts Group dołączył ostatnio Andrzej Klimczuk, doktor nauk społecznych w zakresie nauki o polityce publicznej oraz socjolog, adiunkt Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.
Nowy Europejski Bauhaus priorytetem UE
Nowy Europejski Bauhaus jest osadzony w bogatym kontekście politycznym Unii Europejskiej (UE), zapewniającym strategiczne cele i punkty odniesienia w różnych wymiarach. Będąc ściśle powiązanym z Europejskim Zielonym Ładem, NEB łączy aspekty badań naukowych i wdrożeń, polityki terytorialnej, uwzględniając wymiar społeczny i edukacyjny.
– Wszystkie programy Unii Europejskiej, w tym również Horyzont Europa w ramach klastrów, partnerstw czy misji, stawiają na rozwój synergii z Nowym Europejskim Bauhausem – wyjaśnia ekspertka Krajowego Punktu Kontaktowego w NCBR, Małgorzata Kapica, odpowiedzialna za klaster 2 (Kultura, kreatywność i społeczeństwo integracyjne) i również klaster 4 (Technologie cyfrowe, przemysł, przestrzeń kosmiczna) w programie Horyzont Europa.
Tematy konkursowe związane z NEB można było do tej pory znaleźć między innymi w klastrze 2 Programu Ramowego Horyzont Europa, w klastrze 5 (Klimat, energia, mobilność), w klastrze 6 (Żywność, biogospodarka, zasoby naturalne, rolnictwo i środowisko) oraz w konkursach Misji Neutralne dla klimatu i inteligentne miasta, a także w wielu innych unijnych programach.
Nowy Europejski Bauhaus jest inicjatywą, która wciąż się rozwija i podlega transformacjom. Obecnie wdrażaniem NEB zarządzają Wspólne Centrum Badawcze (JRC) i Dyrekcja ds. Rozwoju i Innowacji (DG RTD) we współpracy z Dyrekcją ds. Rozwoju Regionalnego (DG REGIO). Ponieważ w swoim założeniu NEB postrzegany jest również jako oddolny ruch społeczny, w tym aspekcie opiera się on przede wszystkim na sieci oficjalnych partnerów i przyjaciół, którymi są fundacje, stowarzyszenia, a także instytucje o profilu edukacyjnym, kulturalnym i społecznym. Polskę reprezentuje 26 partnerów i 3 przyjaciół inicjatywy i lista ta stale rośnie.
Nie tylko Horyzont Europa
Począwszy od 2021 r. Komisja Europejska zaproponowała priorytety przyczyniające się do realizacji inicjatywy NEB w wielu programach UE, m.in. w programie roboczym Cyfrowej Europy, programie LIFE, który ma na celu wspieranie projektów na rzecz obiegu zamkniętego, eliminacji zanieczyszczeń i bioróżnorodności, czy programie na rzecz jednolitego rynku i jego filaru COSME. Ten ostatni wspiera partnerstwa biznesowe w sektorze związanym ze stylem życia.
NEB ustanowiono również priorytetem w zaproszeniu do składania wniosków w ramach programu Erasmus+. Za pośrednictwem programu Kreatywna Europa Komisja Europejska wspiera rezydencje artystyczne i inne rodzaje działalności kulturalnej, związane z konkretnym miejscem w przestrzeniach, wskazanych lub określonych w ramach NEB.
– Również Europejski Instytut Innowacji i Technologii (EIT) uruchomił ekosystem partnerów z całej UE, aby zwiększyć świadomość na temat Nowego Europejskiego Bauhausu i współtworzyć interdyscyplinarne działania w miastach i na obszarach wiejskich, począwszy od tematów, takich jak zielona transformacja poprzez obiekty architektoniczne, kulturowe i historyczne, obieg zamknięty i odporność miast, aż po powszechną mobilność jako kluczowy czynnik włączenia społecznego – dodaje ekspertka KPK Małgorzata Kapica.
Jakiego rodzaju innowacje mogą wspierać inicjatywę NEB?
NEB jest instrumentem Europejskiego Zielonego Ładu, który zakłada, że do 2050 r. Unia Europejska stanie się pierwszym na świecie obszarem neutralnym klimatycznie, ograniczone zostanie zanieczyszczenie, a przyroda i ekosystemy wrócą do zdrowej równowagi. Główne cele tej strategii obejmują znaczącą redukcję emisji gazów cieplarnianych, ochronę bioróżnorodności, promowanie zrównoważonego rolnictwa oraz wprowadzenie gospodarki o obiegu zamkniętym. Nie sposób ich osiągnąć bez innowacji w każdej dziedzinie życia, zarówno materiałowej, technologicznej, procesowej, przemysłowej, społecznej i edukacyjnej.
– Innowacyjne materiały w budownictwie 100 lat temu oznaczały cement i stal, dziś to materiały pochodzenia naturalnego wytwarzane w sposób bardziej zrównoważony z uwzględnieniem niskoemisyjnych rozwiązań produkcyjnych. Dotyczy to zarówno budownictwa, jak również mody, designu, mebli, transportu czy przemysłu energetycznego – opisuje ekspertka KPK/NCBR, Małgorzata Kapica.
Źródłem innowacyjnych rozwiązań w sektorze np. budowlanym mogą być zarówno nowe techniki jak i materiały. Materiały pochodzące z recyklingu lub odpady z rozbiórki, jak również materiały pochodzenia biologicznego, mogą być wykorzystywane w renowacjach w celu wzmocnienia integralności strukturalnej lub poprawy izolacji cieplnej starych budynków. – Poza rozwiązaniami opartymi na zasobach przyrody i obiegu zamkniętym istotną rolę mogą odegrać również inne technologie i innowacje. Na przykład odzysk ciepła i energia ze źródeł odnawialnych, drukowanie przestrzenne, poprawa efektywności energetycznej, lepsza gospodarka wodna i gospodarowanie odpadami za pomocą narzędzi służących do gromadzenia i udostępniania danych. Z kolei narzędzia cyfrowe mogą stanowić źródło istotnych informacji na temat potrzeb mieszkańców, w odniesieniu do ich otoczenia – wyjaśnia ekspertka KPK.
Prof. Barbara Widera dodaje, że istotnym celem, jaki stawia sobie NEB, jest również zwiększenie liczby budynków poddawanych renowacji. Poprawa efektywności energetycznej, komfortu użytkowania oraz estetycznej akceptacji architektury i przestrzeni przyczynia się do wydłużenia ich cyklu życiowego, a w konsekwencji także do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i konsumpcji energii z przemysłu budowlanego.
Oczekuje się zatem, że dyskusje i współpraca w ramach Nowego Europejskiego Bauhausu osiągną wymiar globalny i doprowadzą do wypracowania konkretnych koncepcji m in. w transformacji przestrzeni miejskich czy rewitalizacji europejskich dzielnic, aby uczynić miejsca, w których żyjemy, bardziej przyjaznymi i ekologicznymi. Należy przy tym zachować harmonijną relację między technologią a społeczeństwem. Wyzwanie związane z innowacją może wynikać na przykład z nowych metod przemysłowych służących obniżaniu kosztów i sprawiających, że dostępne rozwiązania stają się bardziej przystępne cenowo, lub z połączenia nowej technologii z tradycyjnym rzemiosłem i rozwiązaniami lokalnymi, w celu dostosowania ich do konkretnych potrzeb i oczekiwań społecznych.
Nowy Europejski Bauhaus nie tworzy wyłącznie nowych wartości, ale wspiera idee, które już wcześniej były rozwijane. Istnieje już wiele rozwiązań łączących zrównoważony rozwój, włączenie społeczne i estetykę. Dotyczy to np. zrównoważonej architektury, czego przykładem są projekty nagradzane w ramach corocznego festiwalu NEB. W 2022 roku drugą nagrodę w kategorii „Przywracanie związków z naturą” otrzymał projekt Cansu Iraz Seyrek Sik, doktorantki prof. Barbary Widery.
Wśród finalistów nagród w 2023 roku znalazł się polski projekt nowego modelu biznesowego, który powstał 16 lat wcześniej w Cieszynie jako stowarzyszenie Serfenta działające na rzecz edukacji, rewitalizacji i rozwoju rzemiosła plecionkarskiego. Stał się on źródłem nie tylko zmian społecznych, ale też zmian dotyczących poczucia własnej wartości i sprawczości.
Nowa formuła – NEB Facility
Komisja Europejska rozważała w 2023 r. przekształcenie NEB w szóstą Misję europejską, jednak w wyniku negocjacji z krajami członkowskimi Nowy Europejski Bauhaus został ostatecznie włączony do zmienionego Programu Pracy na lata 2023-2025 tworząc kierunek (tzw. destination) przygotowujący NEB do samodzielnej egzystencji. W marcu 2024 r. Parlament Europejski oficjalnie ogłosił utworzenie New European Bauhaus Facility. Na lata 2026-27 przewiduje się konkursy w ramach NEB Facility jako działanie przekrojowe w ogólnym programie pracy Horyzontu Europa. Jego celem jest ożywienie dzielnic, poprzez projektowanie na rzecz zrównoważonego rozwoju i integracji.
Na NEB Facility składać się będą badania, innowacje oraz ich wdrożenia.
Komponent badawczo-innowacyjny obejmie badania podstawowe, testy i pilotaże. Budżet przeznaczony na działania międzyklastrowe NEB w programach pracy Horyzontu Europa w latach 2025-2027 wyniesie około 120 mln euro rocznie. Działania NEB przyporządkowano do trzech destynacji:
- Łączenie zielonej transformacji, włączenia społecznego i lokalnej demokracji;
- Cyrkularne i regeneratywne podejście do środowiska zbudowanego;
- Innowacyjne finansowanie i nowe modele biznesowe na rzecz transformacji dzielnic. Za ten komponent odpowiada DKPK/NCBR.
Komponent wdrożeniowy NEB będzie ukierunkowany na praktyczne wykorzystanie i dalszy rozwój nowej wiedzy, metod i technologii opracowanych w ramach komponentu badawczo-innowacyjnego.
Komisja Europejska ma nadzieję na osiągnięcie podobnego poziomu finansowania, również w tym komponencie, ale środki tylko w części mają pochodzić z funduszy unijnych. Zakładane jest jej współfinansowanie z funduszy poszczególnych państw, a także środków niepublicznych. Mają one zostać przeznaczone na wsparcie techniczne lokalnych władz, renowację i przekształcenie budynków, wprowadzanie wypracowanych rozwiązań na rynek, zwiększanie skali zastosowania dobrych rozwiązań, rozwój potencjału małych i średnich przedsiębiorstw oraz rozwijanie kompetencji i umiejętności.
Przeprowadzane konsultacje społeczne w poszczególnych państwach członkowskich UE i krajach stowarzyszonych miały odpowiedzieć na pytania, jakie środki byłyby niezbędne dla zapewnienia sprawnego wdrożenia tej inicjatywy, zapewniając równolegle komplementarność działań w danym kraju z częścią dotyczącą badań naukowych i innowacji w ramach Horyzontu Europa.
Co dalej z Nowym Europejskim Bauhausem
Prof. Barbara Widera, która wraz z mgr inż. arch. Małgorzatą Kapicą, ekspertką KPK, reprezentuje Polskę w strategicznym Komitecie Programowym Horyzontu Europa w obszarze NEB, zapytana o przyszłość inicjatywy NEB i o jej wpływ na życie Europejczyków, odpowiada, że NEB przyniesie podobną falę zmian, co dwudziestowieczny Bauhaus zapoczątkowany przez zwolenników nowoczesności w architekturze. Dzisiaj ponowna rewolucja w sektorze budowlanym jest konieczna, a jej pierwsze efekty już są widoczne. – Musimy działać już teraz, NEB to coś więcej niż marzenie Europy. NEB to nasza konieczność. Jednak NEB to inicjatywa wyjątkowa i bardzo europejska w swoich korzeniach, ponieważ łączy poszanowanie dziedzictwa kulturowego będącego symbolem kultury europejskiej z innowacyjnością i duchem postępu – uważa prof. Widera.
– 24 marca 2025 r. Komisja Europejska opublikowała „Roadmap for the New European Bauhaus Facility” na lata 2025-2027, określającą zakres działania NEB Facility (zarówno komponentu badań i innowacji, jak i komponentu wdrożeniowego roll-out) oraz wytyczne dotyczące jego wdrażania w latach 2025–2027 – dodaje ekspertka KPK, Małgorzata Kapica. Mapa drogowa bierze pod uwagę dane zebrane w ramach szeroko podjętych przez Komisję konsultacji zarówno społecznych, eksperckich, jak i konsultacji zebranych po spotkaniach z przedstawicielami władz i szeroko pojętego środowiska NEB-owego w krajach członkowskich.
– Zainteresowanie tematyką Nowego Europejskiego Bauhausu stale rośnie, już w maju 2025 r. poznamy tematy konkursowe w ramach NEB Facility i mamy nadzieję, że polskie jednostki również wykorzystają swoją szansę na udział w tych działaniach – podsumowuje Małgorzata Kapica z KPK/NCBR.
Dział Krajowego Punktu Kontaktowego w NCBR udziela konsultacji odnośnie działań badawczo-innowacyjnych w ramach NEB (finansowanych z Horyzontu Europa), kontakt: kpk@ncbr.gov.pl.
Natomiast od 2022 r. Centrum Badawcze Łukasiewicz jest Krajowym Punktem Kontaktowym ds. NEB (pozostałe aspekty oprócz Horyzontu Europa), kontakt: NEB@lukasiewicz.gov.pl.
Jeśli interesują Państwa konkursy dot. NEB w Horyzoncie Europa, zapraszamy do kontaktu z ekspertami KPK/NCBR!
Autorki: Małgorzata Kapica i Beata Oleksy
