Jak nauka pomaga budować odporność Europy i świata?

Podczas gdy Europa zmaga się z falami upałów i suszy, w Ułan Bator, stolicy Mongolii, rozpoczęła się 17. Światowa Konferencja Stron Konwencji ONZ w sprawie zwalczania pustynnienia (UNCCD COP17). Wydarzenie pod hasłem „Odnawiając ziemię, odnawiamy nadzieję” gromadzi delegację ze 197 państw: przedstawicieli rządów, środowiska naukowego, organizacji społeczeństwa obywatelskiego, biznesu, ludów rdzennych oraz innych partnerów, aby wspólnie stawić czoła powiązanym ze sobą wyzwaniom związanym z pustynnieniem, degradacją gruntów i suszą.

W ostatnich latach susza przestała być postrzegana jako zjawisko charakterystyczne wyłącznie dla regionów suchych i półsuchych. Coraz częściej wpływa ona na bezpieczeństwo żywnościowe, dostęp do wody, produkcję energii, funkcjonowanie ekosystemów, a nawet stabilność społeczną i gospodarczą. Najnowsze analizy Wspólnego Centrum Badawczego Komisji Europejskiej (JRC) pokazują, że światowy kryzys wodny przyspiesza, a skuteczne przeciwdziałanie jego skutkom wymaga działań opartych na wiedzy naukowej, monitoringu i współpracy międzynarodowej.

Europa w obliczu narastającej suszy

Tegoroczne lato (2026) przyniosło Europie kolejną falę rekordowych upałów i niedoborów opadów. Według danych JRC – programu Copernicus, susza utrzymuje się na dużych obszarach kontynentu już od wiosny. Niskie opady i długotrwałe fale gorąca doprowadziły do rekordowo niskich stanów wody w czterech największych europejskich rzekach, takich jak Ren, Dunaj, Pad i Loara. Zjawiska te wpływają na rolnictwo, transport rzeczny, energetykę, gospodarkę wodną oraz zdrowie publiczne.

JRC informuje, że w lipcu 2026 r. około połowa terytorium UE i Wielkiej Brytanii znajdowała się pod wpływem suszy o różnym stopniu nasilenia. Szczególnie niepokojące były sytuacje we Francji, Niemczech, na Węgrzech, w Rumunii i Wielkiej Brytanii. Jednocześnie utrzymujące się wysokie temperatury sprzyjały rozwojowi pożarów lasów, których skala przekroczyła średnie wieloletnie wartości.

Światowy kryzys wodny według World Drought Atlas

W odpowiedzi na rosnące zagrożenie JRC oraz Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia (UNCCD) opracowały World Drought Atlas – jedno z najbardziej kompleksowych opracowań poświęconych suszy na świecie. Atlas pokazuje, że susza nie jest wyłącznie problemem środowiskowym. Jej skutki rozprzestrzeniają się na gospodarkę, systemy finansowe, handel, bezpieczeństwo żywnościowe oraz zdrowie ludzi.

Obecnie około 2,3 miliarda ludzi żyje na obszarach narażonych na stres wodny, a liczba ta będzie rosła, szczególnie w Afryce. Najbardziej zagrożone są społeczności uzależnione od rolnictwa deszczowego, które często nie mają dostępu do nowoczesnych systemów nawadniania czy odmian roślin odpornych na suszę.

Autorzy Atlasu zwracają również uwagę na zjawisko „wirtualnego handlu wodą”, czyli przenoszenia zużycia zasobów wodnych poprzez globalny handel żywnością i innymi produktami. Oznacza to, że skutki suszy występującej w jednym regionie świata mogą wpływać na ceny żywności i bezpieczeństwo dostaw także w odległych krajach.

Susza a bezpieczeństwo żywnościowe

Analizy JRC w ramach systemu ASAP (Anomaly Hotspots of Agricultural Production) pokazują, że wpływ warunków klimatycznych na produkcję rolną jest bardzo zróżnicowany regionalnie. Podczas gdy południowa Afryka i część Azji odnotowują wysokie plony dzięki korzystnym warunkom pogodowym, w Afryce Wschodniej, Ameryce Łacińskiej i na Karaibach nasilające się zjawisko El Niño zwiększa ryzyko suszy, strat w uprawach oraz pogłębia problem niedoborów żywności.

Szczególnie trudna sytuacja występuje w Sudanie, Sudanie Południowym, Etiopii, Erytrei i Somalii, gdzie niekorzystne warunki klimatyczne nakładają się na konflikty zbrojne i niestabilność gospodarczą. W rezultacie miliony ludzi są zagrożone poważnym brakiem bezpieczeństwa żywnościowego.

Od reagowania na kryzysy do budowania odporności

Jednym z najważniejszych wniosków płynących z analiz JRC jest konieczność przejścia od reagowania na skutki suszy do aktywnego zarządzania ryzykiem. Eksperci podkreślają znaczenie systemów wczesnego ostrzegania, monitorowania zagrożeń, zrównoważonego gospodarowania wodą i ochrony gleb.

To właśnie z tego powodu Unia Europejska podczas konferencji UNCCD COP17 w Mongolii promuje podejście oparte na odporności (resilience), integrujące działania dotyczące klimatu, wody, różnorodności biologicznej i użytkowania gruntów. Priorytetem jest ograniczenie degradacji gruntów oraz zwiększenie zdolności społeczeństw do radzenia sobie z coraz częstszymi i bardziej intensywnymi suszami.

Copernicus i obserwacja Ziemi w służbie polityk publicznych

Ważnym wkładem JRC w przeciwdziałanie skutkom suszy są Europejskie i Globalne Obserwatoria Suszy (European Drought Observatory i Global Drought Observatory), działające w ramach programu Copernicus Emergency Management Service. Dzięki wykorzystaniu danych satelitarnych oraz zaawansowanych wskaźników hydrologicznych możliwe jest bieżące monitorowanie suszy w Europie i na świecie.

Obserwatoria dostarczają informacji o opadach, wilgotności gleby, kondycji roślinności oraz przepływach rzecznych. Dane te wspierają administrację publiczną, służby zarządzania kryzysowego, sektor rolny i decydentów odpowiedzialnych za polityki wodne i klimatyczne.

Nauka dla lepszych decyzji

Przykład badań prowadzonych przez JRC pokazuje, jak istotna jest rola nauki w tworzeniu skutecznych polityk publicznych. Łącząc dane satelitarne, modelowanie klimatu, wiedzę ekspercką i współpracę międzynarodową, JRC dostarcza narzędzi umożliwiających lepsze przygotowanie się na skutki zmian klimatu.

W świecie, w którym susza coraz częściej staje się zagrożeniem o charakterze globalnym, wiedza naukowa staje się jednym z najważniejszych zasobów wspierających odporność społeczeństw, gospodarek i ekosystemów. Jak podkreślają eksperci JRC, przyszłość należy do działań proaktywnych, wyprzedzających zagrożenia, opartych na monitoringu, prognozowaniu i skutecznym zarządzaniu ryzykiem, a nie jedynie reagowaniu na skutki kolejnych kryzysów.

Artykuł został przygotowany na podstawie informacji zawartych na stronach JRC i Komisji Europejskiej:

• World Drought Atlas: the global water crisis requires urgent action (JRC)
• Worsening drought and record heat grip Europe, fuelling extraordinary wildfires and extremely low river flows (JRC)
• Climate risks in East Africa and Latin America; bumper crops in Southern Africa and Asia
• EU efforts on global desertification and land degradation
• EU calls for global action to make land and water more resilient as drought and desertification intensify